Γράφει ο Σπύρος Μπάκας, Ψυχολόγος

Πολλοί νέοι άνθρωποι φαίνονται καλά. Πηγαίνουν σχολείο, κοινωνικοποιούνται, κυλούν μέσα στη ρουτίνα. Αλλά πίσω από αυτή την εικόνα υπάρχει συχνά ένα άγχος που δεν εκφράζεται, μια πίεση που δεν ονοματίζεται, μια εσωτερική φόρτιση που δεν βρίσκει διέξοδο. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι το αποτύπωμα της εποχής μας.

Μια γενιά υπό πίεση

Οι έφηβοι σήμερα μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον συνεχούς έκθεσης στην πληροφορία, στη σύγκριση, στην αξιολόγηση. Τα κοινωνικά δίκτυα εκτός από ένα εργαλείο επικοινωνίας είναι και ένας καθρέφτης που αντανακλά επιλεκτικά μόνο ό,τι λάμπει. Παράλληλα, οι απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος, η πίεση για επίδοση, η ανάγκη για κοινωνική αποδοχή και για πολλές οικογένειες, οι οικονομικές δυσκολίες, συνθέτουν ένα τοπίο που είναι, αντικειμενικά, απαιτητικό (Corell et al., 2022).

Δεν είναι έκπληξη, λοιπόν, που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι 1 στους 7 εφήβους αντιμετωπίζει προβλήματα ψυχικής υγείας και πως αυτά συχνά παραμένουν αδιάγνωστα, χωρίς υποστήριξη (WHO, 2023). Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι νέοι «δεν αντέχουν». Το πρόβλημα είναι ότι αντέχουν μόνοι τους, σιωπηλά, για πολύ καιρό.

Πρόληψη: όχι πολυτέλεια, αλλά επένδυση

Στο πεδίο της ψυχικής υγείας, η λέξη «πρόληψη» χρησιμοποιείται πολύ και εφαρμόζεται λίγο. Συχνά φτάνουμε στον έφηβο όταν η κρίση έχει ήδη εκδηλωθεί και αυτό έχει κόστος, τόσο για το άτομο όσο και για το σύστημα.

Η έγκαιρη υποστήριξη δεν σημαίνει απαραίτητα θεραπευτική παρέμβαση. Σημαίνει πρωτίστως ένα περιβάλλον στο οποίο ο έφηβος μπορεί να μιλήσει, να ακουστεί, να μην κριθεί. Σημαίνει επαγγελματίες, εκπαιδευτικούς, κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, γονείς που αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια και ξέρουν πώς να ανταποκριθούν. Σημαίνει δομές που δεν αντιμετωπίζουν τη ψυχική υγεία ως κάτι ξεχωριστό από την καθημερινή ζωή, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της.

Ανθεκτικότητα: τι πραγματικά σημαίνει;

Η ψυχική ανθεκτικότητα, η ικανότητα να προσαρμοζόμαστε, να ανακάμπτουμε, να διατηρούμε ισορροπία μέσα στη δυσκολία, είναι ίσως η πιο σημαντική ικανότητα που μπορούμε να καλλιεργήσουμε στους νέους (Anyan et al., 2016). Όχι γιατί θέλουμε να τους κάνουμε «ανθεκτικούς στον πόνο», αλλά γιατί θέλουμε να τους δώσουμε τα εφόδια για να μην μένουν αβοήθητοι μέσα σε αυτόν.

Η ανθεκτικότητα δεν γεννιέται στο κενό. Καλλιεργείται μέσα σε σχέσεις και υποστηρικτικά κοινωνικά περιβάλλοντα (Fritz et al., 2019). Στην οικογένεια που αφήνει χώρο για ειλικρινή συζήτηση και άνευ όρων αποδοχή  στοιχεία που ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και το αίσθημα ασφάλειας του εφήβου (Adjei et al., 2024). Στο σχολείο που προάγει τη συμπερίληψη, το αίσθημα του «ανήκειν» και τη μηδενική ανοχή στον εκφοβισμό (Petanidou et al., 2013). Στην κοινότητα που δημιουργεί χώρους έκφρασης και ενεργούς συμμετοχής, γιατί ο εθελοντισμός, η τέχνη, ο αθλητισμός και οι συλλογικές πρωτοβουλίες δεν είναι απλώς «εξωσχολικές δραστηριότητες». Είναι, για πολλούς εφήβους, το μέρος όπου αισθάνονται για πρώτη φορά ότι έχουν αξία και ότι ανήκουν κάπου.

Τι μπορούμε να κάνουμε ως κοινωνία

Η ψυχική υγεία των εφήβων δεν είναι αποκλειστική ευθύνη των οικογενειών ούτε των ψυχολόγων. Είναι συλλογική ευθύνη. Αυτό σημαίνει πρακτικά:

Να δημιουργήσουμε σχολικά περιβάλλοντα που δεν αξιολογούν μόνο επιδόσεις, αλλά επενδύουν στη συναισθηματική ανάπτυξη. Να στηρίξουμε τοπικούς φορείς και οργανώσεις που λειτουργούν ως δίχτυ ασφαλείας για νέους και οικογένειες σε ευάλωτες θέσεις. Να επενδύσουμε σε δωρεάν ή οικονομικά προσιτές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, γιατί η αδυναμία πρόσβασης είναι από μόνη της ένας παράγοντας επιβάρυνσης και ίσως πιο απλά να κανονικοποιήσουμε τον διάλογο γύρω από τα συναισθήματα, ώστε ένας έφηβος να μην χρειάζεται να φτάσει στα όριά του για να ζητήσει βοήθεια.

Επενδύοντας στη ψυχική ανθεκτικότητα των νέων, δεν κάνουμε απλώς κοινωνική πολιτική. Διαμορφώνουμε τον τύπο κοινωνίας που θέλουμε να είμαστε.

Ο Σπύρος Μπάκας είναι Ψυχολόγος και Συνεργάτης στο Οικοτροφείο Ιπποκράτης ΙΙ Κ.Σ.Δ.Ε.Ο ΕΔΡΑ